Kim byli Łemkowie i Bojkowie

Obie grupy to ludność ruska Karpat, wyznania greckokatolickiego lub prawosławnego, mówiąca gwarami wschodniosłowiańskimi. Różniły się jednak dość wyraźnie i mieszkańcy sami tę różnicę czuli. Łemkowie zajmowali Beskid Niski i zachodnią część regionu, Bojkowie tereny bardziej na wschód i południe, w kierunku Bieszczadów. Nazwy obu grup są zresztą przezwiskami nadanymi z zewnątrz, wzięły się od charakterystycznych słów używanych w gwarze.

Gospodarka opierała się na hodowli i uprawie na słabych glebach, więc bieda była tu normą, nie wyjątkiem. Stąd sezonowa emigracja zarobkowa, najpierw na Węgry i do Ameryki, później do przemysłu. Zwyczaje weselne, pogrzebowe i doroczne były rozbudowane i różniły się między wsiami odległymi o kilkanaście kilometrów. Sporo z tych obrzędów zebrano dopiero w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, kiedy relacje pochodziły już od osób mieszkających gdzie indziej.

Drewniane cerkwie i kościoły - co warto wiedzieć przed wizytą

Drewniana architektura sakralna to najbardziej rozpoznawalny element dziedzictwa tego regionu. Kilka obiektów z Podkarpacia trafiło na listę światowego dziedzictwa, a znacznie więcej stoi bez takiej ochrony i wymaga stałych remontów. Konstrukcja jest zwykle zrębowa, z bali jodłowych albo modrzewiowych, kryta gontem. To materiał, który przy dobrej konserwacji wytrzymuje dwieście lat, a przy zaniedbaniu rozpada się w ciągu dwóch dekad.

Największym problemem nie jest wcale wilgoć od dołu, tylko nieszczelny dach i brak wentylacji. Woda wchodzi w połączenia zrębowe, drewno pracuje, a grzyb robi resztę. Drugi częsty błąd to wymiana gontu na blachę. Wygląda praktycznie, kosztuje mniej i faktycznie chroni przed deszczem, ale zmienia warunki wilgotnościowe pod pokryciem i przyspiesza niszczenie więźby. Kilka obiektów w regionie straciło w ten sposób oryginalną konstrukcję dachu.

• Sprawdź godziny otwarcia przed przyjazdem, bo większość cerkwi jest zamknięta i otwiera je opiekun mieszkający obok.
• Nie fotografuj z lampą błyskową we wnętrzach z polichromią, światło impulsowe szkodzi warstwie malarskiej.
• Przy obiektach czynnych liturgicznie licz się z tym, że w niedzielę zwiedzanie odpada.
• Datek na konserwację nie jest formalnym biletem, ale w praktyce z tego utrzymuje się większość mniejszych obiektów.

Ikony, ikonostas i warsztat malarski

Wnętrze cerkwi porządkuje ikonostas, czyli przegroda oddzielająca nawę od prezbiterium. Ma ustalony układ rzędów: ikony namiestne przy dole, nad nimi rząd świąteczny, następnie apostolski i prorocki. Ten porządek nie jest dekoracją, tylko systemem, który da się czytać. Kiedy raz zrozumiesz układ, potrafisz w kilkanaście sekund powiedzieć, czego brakuje w danym obiekcie i co zostało przeniesione z innego miejsca.

Znaczna część ikon z tego terenu trafiła po wojnie do muzeów, głównie do zbiorów w Sanoku i Łańcucie. Część zaginęła bezpowrotnie, część została rozgrabiona w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych. Muzealne kolekcje z Podkarpacia należą dziś do najważniejszych w Europie Środkowej, co dla odwiedzającego oznacza jedno: żeby zobaczyć najlepsze przykłady, musisz iść do muzeum, a nie do cerkwi.

Krzyże bruśnieńskie i kamieniarstwo ludowe

Przydrożne krzyże z jasnego piaskowca, które widzisz w wielu wsiach, w większości pochodzą z ośrodka kamieniarskiego w rejonie Brusna. Warsztaty działały tam od siedemnastego wieku do drugiej wojny światowej i zaopatrywały cały region, także po stronie dzisiejszej Ukrainy. Charakterystyczna jest miękka forma, płaskorzeźbione postacie i napisy fundacyjne, często cyrylicą.

Piaskowiec z tego rejonu jest łatwy w obróbce, ale nasiąkliwy, więc krzyże niszczeją szybko, zwłaszcza tam, gdzie zimą sypie się sól na drogę. Zabezpieczanie ich impregnatami do kamienia bywa gorsze niż nierobienie niczego, bo szczelna powłoka zatrzymuje wilgoć w środku i po kilku cyklach mrozowych powierzchnia odpada płatami. Konserwatorzy zalecają raczej odsłonięcie podstawy, poprawę odprowadzenia wody i regularne usuwanie porostów.

Rękodzieło, które udało się odtworzyć

Podczas warsztatów prowadzonych w świetlicach udało się przywrócić kilka technik, które w regionie prawie zaniknęły. Nie chodziło o tworzenie pamiątek na sprzedaż, tylko o przekazanie umiejętności osobom, które potem prowadzą zajęcia u siebie.

• Haft krzyżykowy na płótnie lnianym, wzory zbierane z zachowanych ręczników obrzędowych.
• Plecionkarstwo z wikliny i korzenia sosnowego, koszyki użytkowe i formy do wypieku.
• Garncarstwo toczone na kole nożnym, wypał redukcyjny dający siwą powierzchnię.
• Pisankarstwo batikowe, technika woskowa z użyciem pisaka i barwników roślinnych.
• Wyrób gontu i podstawowa ciesiołka, w formie pokazowej przy okazji imprez plenerowych.

Te umiejętności najlepiej oglądać na żywo, dlatego staramy się, żeby twórcy pojawiali się na jarmarkach. Terminarz i opis imprez znajdziesz w dziale o Kermeszu Karpackich Smaków i folklorze. Jeśli planujesz objazd obiektów sakralnych, gotowe trasy opisaliśmy w części o turystyce kulturowej, a receptury towarzyszące dawnym obrzędom w dziale kuchnia karpacka.